Siverek Tarihçesi
Siverek, Güneydoğu Anadolu’nun tarihî, kültürel ve sosyal bakımdan en dikkat çekici şehirlerinden biridir. Köklü geçmişi, güçlü şehir kimliği, zengin örf ve adetleri, tarihî yapıları ve mücadeleci insan yapısıyla bölgenin önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürmektedir.
Bilgilendirme
Bu sayfa, Siverek’in tarihî gelişimini, isminin kökenini, yönetim safhalarını ve Cumhuriyet dönemindeki dönüşümünü özetlemek amacıyla hazırlanmıştır.
Genel Bakış
Siverek; tarihî camileri, gelenekleri, kültürel dokusu, doğal güzellikleri ve güçlü toplumsal aidiyet duygusuyla öne çıkan köklü bir şehirdir. Karacadağ’ın batısında, Fırat’a doğru uzanan bölgede yer alan kent; Diyarbakır, Şanlıurfa ve Adıyaman üçgeninde kurulmuştur.
Kültürel Kimlik
Kentin bağları, üzüm çeşitleri, pekmezi, pestili, süt ürünleri, suyu ve havası, Siverek’in günlük yaşam kültürünün önemli parçalarıdır. Siverek insanı; mertlik, cesaret, doğruluk, vefa ve dostluk gibi değerlerle anılmaktadır.
Tarihî Süreç
Siverek’in tarihi Sümerler ve Asurlular dönemine kadar uzanmaktadır. Asurlular zamanında yığma bir tepe üzerinde inşa edilen kale etrafında şekillenen şehir, tarih boyunca Araplar, İranlılar, Bizanslılar, Selçuklular ve Osmanlılar gibi birçok medeniyetin hâkimiyetine girmiştir.
1097 yılında Bozan Bey tarafından Urfa Kontluğu sahasına dâhil edilen şehir, daha sonra Musul Atabeyi Nureddin Zengi idaresine geçmiş; 1400’lerde Timur’un tahribatına uğramış; ardından Memlükler, Akkoyunlular ve Safeviler dönemlerini yaşamıştır.
1517 yılında Osmanlı idaresine giren Siverek, kısa süreli kesintiler yaşasa da 1535 yılında Kanuni Sultan Süleyman döneminde yeniden Osmanlı yönetimine katılmış ve Harput eyaletine bağlı önemli bir merkez haline gelmiştir.
1097 yılında Bozan Bey tarafından Urfa Kontluğu sahasına dâhil edilen şehir, daha sonra Musul Atabeyi Nureddin Zengi idaresine geçmiş; 1400’lerde Timur’un tahribatına uğramış; ardından Memlükler, Akkoyunlular ve Safeviler dönemlerini yaşamıştır.
1517 yılında Osmanlı idaresine giren Siverek, kısa süreli kesintiler yaşasa da 1535 yılında Kanuni Sultan Süleyman döneminde yeniden Osmanlı yönetimine katılmış ve Harput eyaletine bağlı önemli bir merkez haline gelmiştir.
Cumhuriyet Döneminde Siverek
Vilayetlikten İlçeye
Milli Mücadele’de gösterdiği büyük kahramanlıklar nedeniyle 1923 yılında vilayet yapılan Siverek, 1926 yılında yeniden ilçe statüsüne alınmıştır. Bu değişim, kentte beklenen kalkınma ve yatırımların gecikmesine neden olmuştur.
Gelişim Süreci
1946’da ortaokul, 1950’de içme suyu, 1953’te elektrik şebekesi, sonraki yıllarda ise çeşitli eğitim kurumları, pazar alanları, terminal, hayvan pazarı ve halk kütüphanesi gibi hizmetler kent yaşamına kazandırılmıştır.
Karşılaşılan Zorluklar
Kan davaları, 1970 sonrası terör ve göç dalgaları ile ilçe statüsünde kalmanın yol açtığı yatırım eksikliği, Siverek’in sosyal ve ekonomik gelişimini uzun yıllar olumsuz etkilemiştir.
Siverek İsminin Kökeni
Siverek ismi tarih boyunca farklı kavim ve medeniyetler tarafından farklı şekillerde kullanılmıştır. Kaynaklarda Kinaba, Surk, Sevavorah, Sevavarak, Sebaberek, Sıbabarka, Sıklıs, Süveyda, Serrek ve Senn gibi adlara rastlanmaktadır.
Sevaverek Bizans ve Ermeni kaynaklarında “siyah harabeler”, Surk Sasani döneminde “kırmızı toprak”, Serrek Farsçada “baş” veya “baş damarı”, Senn ise Arapçada “engel” anlamlarında kullanılmıştır.
Bu farklı adların zamanla birleşerek bugünkü “Siverek” şeklini aldığı düşünülmektedir.
Sevaverek Bizans ve Ermeni kaynaklarında “siyah harabeler”, Surk Sasani döneminde “kırmızı toprak”, Serrek Farsçada “baş” veya “baş damarı”, Senn ise Arapçada “engel” anlamlarında kullanılmıştır.
Bu farklı adların zamanla birleşerek bugünkü “Siverek” şeklini aldığı düşünülmektedir.
Şehrin Kuruluşu ve Yönetim Safhaları
Mazisi milattan önce 5000’li yıllara kadar uzanan Siverek’in kesin kuruluş tarihi bilinmemekle birlikte Sümerler, Asurlar, Medler, Hititler, Hurriler, Mitanniler ve daha birçok kavmin burada hüküm sürdüğü bilinmektedir. Şehir, kale etrafında gelişmiş ve tarih boyunca kimi zaman imar edilmiş, kimi zaman da savaşlar nedeniyle tahrip olmuştur.
Bölgedeki yönetim sırasıyla Sümerler, Akadlar, Babiller, Hititler, Asurlular, Persler, Makedonyalılar, Romalılar, Bizanslılar, Müslüman Araplar, Selçuklular, Memlükler, Akkoyunlular, Safeviler ve Osmanlılar tarafından sürdürülmüştür.
Bölgedeki yönetim sırasıyla Sümerler, Akadlar, Babiller, Hititler, Asurlular, Persler, Makedonyalılar, Romalılar, Bizanslılar, Müslüman Araplar, Selçuklular, Memlükler, Akkoyunlular, Safeviler ve Osmanlılar tarafından sürdürülmüştür.
1924 Devlet Salnamesinde Siverek
1924 Devlet Salnamesi’ne göre Siverek vilayeti; Viranşehir kazası ile Karakaçi, Karacadağ ve Bucak nahiyelerini kapsayan geniş bir yerleşim alanına sahipti. Vilayet genelinde yüzlerce köy ve göçebe aşiret bulunmakta, geniş tarım alanlarında pirinç, buğday ve arpa üretimi yapılmaktaydı.
Aynı dönemde vilayette okul, medrese, han, hamam, çarşı, çeşme ve farklı eğitim kurumlarının bulunması, Siverek’in Cumhuriyet öncesinde önemli bir şehir merkezi olduğunu göstermektedir.
Aynı dönemde vilayette okul, medrese, han, hamam, çarşı, çeşme ve farklı eğitim kurumlarının bulunması, Siverek’in Cumhuriyet öncesinde önemli bir şehir merkezi olduğunu göstermektedir.
Basın, Edebiyat ve Kültürel Hafıza
İrfan Gazetesi
Haftalık siyasi mahiyette yayımlanan İrfan Gazetesi, Siverek’in yerel basın tarihinde önemli yer tutmuştur. 1920’li yıllarda yayımlanmaya başlayan gazete, kentte düşünce hayatının gelişmesine katkı sağlamıştır.
Altın Işık Mecmuası
İlmi ve edebî nitelikte yayımlanan Altın Işık Mecmuası, Siverek’in kültür dünyasında önemli bir yere sahip olmuştur.
Keşkül
Eski Viranşehir Kadısı AbdulCelilzade Zühtü Efendi’nin “Keşkül” adlı el yazması eserinde yer alan Siverek tarihine dair notlar, şehrin hafızası bakımından önemli bir kaynak olarak değerlendirilmektedir.
Urfa’nın Kurtuluşunda Siverek’in Rolü
Milli Mücadele yıllarında Siverek, bölgedeki en güvenli ve en teşkilatlı merkezlerden biri olarak önemli görev üstlenmiştir. Urfa’nın işgaline karşı yürütülen mücadelede Siverek Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti etkin rol oynamış; cephane, ilaç ve lojistik destek sağlamıştır.
Cudi Paşa başta olmak üzere birçok kanaat önderi ve yerel isim, bölgedeki direnişin örgütlenmesinde aktif görev almış; Fransız işgal kuvvetlerinin bölgedeki hareket alanının daraltılmasına katkı sunmuştur.
Cudi Paşa başta olmak üzere birçok kanaat önderi ve yerel isim, bölgedeki direnişin örgütlenmesinde aktif görev almış; Fransız işgal kuvvetlerinin bölgedeki hareket alanının daraltılmasına katkı sunmuştur.
